System pojęciowy oparty na przyzwyczajeniach, zwyczajach i obyczajach, na sugestii stereotypu i automatyzmu jest czynnikiem, który utrudnia nam w dużej mierze rozumienie i przyjmowanie nowych pojęć, nowych – wyższych – systemów wartości, nowych treści naszego środowiska wewnętrznego i świata zewnętrznego.

Kazimierz Dąbrowski, Dezintegracja pozytywna

 

Kryzys psychiczny to najczęściej przeżycie dramatyczne i bolesne. Zarazem jest on naturalnym elementem ludzkiego życia, a także zrozumiałą reakcją na określone wydarzenia. Mimo całej negatywności kryzysy, stany nierównowagi wewnętrznej i rozpadu mogą mieć pozytywne skutki i prowadzić do rozwoju osobowości, osiągnięcia wyższego poziomu dojrzałości psychicznej i duchowej. Zatem co dobrego może przynieść kryzys? W jaki sposób może wzbogacić ludzką tożsamość? 

W odpowiedzi na te pytania pomocne będzie przypomnienie dość już wiekowej, ale nadal inspirującej koncepcji dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego. Dąbrowski (1902–1980) był psychiatrą i psychologiem, który zainicjował w Polsce ruch higieny psychicznej. Założył między innymi Instytut Higieny Psychicznej i Wyższą Szkołę Higieny Psychicznej, którymi też kierował. Wśród jego licznych publikacji są takie książki, jak: O dezintegracji pozytywnej (1964), Trud istnienia (1975), W poszukiwaniu zdrowia psychicznego (1989). 

Na czym polega owa dezintegracja pozytywna? Jest to rozluźnienie, a często nawet utrata lub rozbicie pierwotnej struktury psychicznej człowieka – procesy te, jako istotne i niezbędne elementy rozwoju, często prowadzą do odbudowy i ustanowienia nowej struktury wewnętrznej na wyższym poziomie, przekraczającym dotychczasowe ograniczenia, schematyzmy i automatyzmy myślenia, przejawiającym się np. w przetworzeniu i wysublimowaniu prymitywnych impulsów biologicznych, rozwoju sił twórczych. Jak pisze sam twórca koncepcji: „Jednostka ludzka rozwija się […] przez rozluźnienie lub utratę wewnętrznej spoistości i tendencje do budowy innej, wyższej struktury. Zatem instynkt rozwojowy stwarza możliwości rekonstrukcji struktury pierwotnej, ale już na wyższym poziomie, po jej uprzednim rozbiciu”. Tego typu tendencje do rozwoju poprzez etapy rozpadu dostrzegalne są zwłaszcza w przypadku osób psychonerwicowych i wybitnych artystów.  Ale dezintegracja pozytywna występuje także w nieco „zwyklejszych” kryzysach rozwojowych, związanych np. z okresem dojrzewania, z konfliktami zewnętrznymi i wewnętrznymi wynikającymi z codziennego życia. 

Kazimierz Dąbrowski wyróżnił w swoich pracach kilka poziomów rozwoju osobowości związanego z doświadczeniem naruszenia czy rozpadu wewnętrznej spójności. Pierwszy z nich – integracja pierwotna – to właściwość psychiki pozostającej na najniższym etapie rozwoju, kierującej się głównie pierwotnymi popędami, podporządkowującej im wyższe funkcje psychiczne, np. inteligencję. 

Kolejny etap, czyli dezintegracja jednopoziomowa, polega na rozluźnieniu pierwotnej struktury osobowości, które skutkuje nierównowagą psychiczną i wewnętrznymi dysonansami, rozdrażnieniem, wysoką wrażliwością, oscylowaniem między skrajnościami (np. od stanów depresyjnych do przesadnej aktywności). Osobie doświadczającej dezintegracji jednopoziomowej z jednej strony trudno cofnąć się do poprzedniego etapu, z drugiej – nie ma ona jeszcze wytworzonych mechanizmów i hierarchii, które pomogłyby jej ukierunkować i zharmonizować procesy rozwojowe. Z tego powodu pozostaje w pewnym zawieszeniu, które czasem może być niebezpieczne (mogą wystąpić np. tendencje samobójcze, rozwinąć się i pogłębić choroby psychiczne).    

Dezintegracja wielopoziomowa spontaniczna to trzeci – i przełomowy – etap rozwoju. Podobnie jak poprzedni poziom wiąże się on z wieloma wewnętrznymi napięciami i skrajnościami, jednak zaczyna wyłaniać się struktura – hierarchia wartości – która nadaje formę całemu, dotąd chaotycznemu, procesowi. Człowiek w dezintegracji spontanicznej coraz bardziej świadomie doświadcza swoich uczuć i uwarunkowań popędowych, coraz lepiej pojmuje, w jakim właściwie stanie się znajduje. Nierzadko odczuwa zdumienie albo zaniepokojenie sobą samym, światem, swoim sposobem bycia w tym świecie, zachodzące przemiany często są dla niego dramatyczne i bolesne, może odbierać je jako niemożliwe do zniesienia. Jednocześnie pojawiają się w nim i intensyfikują siły twórcze, dokonuje się wyraźny rozwój wewnętrzny, często zaczyna on przyśpieszać.    

Stopniowe porządkowanie procesów dezintegracyjnych i przejmowanie nad nimi kontroli prowadzi do następnego poziomu – dezintegracji wielopoziomowej zorganizowanej. Charakteryzuje się ona znacznym uspokojeniem wewnętrznym i utrwalaniem się hierarchii wartości, która zaczęła wyłaniać się na poprzednim etapie. Mimo że człowiek wciąż przeżywa lęki, stany depresyjne, wewnętrzne walki, to umacnia się w nim i rośnie świadomość oraz samoświadomość, a procesy rozpadu równoważone są procesami integracyjnymi.   

Ostatnie stadium rozwoju psychicznego to integracja wtórna globalna, której efektem jest osiągnięcie harmonii, równowagi, wewnętrznego uspokojenia. Człowiek staje się w pełni autonomiczny. Wyłania się esencja indywidualna, którą tworzą najważniejsze, rozwinięte na wysokim poziomie właściwości danej osoby (np. wysoka świadomość i samoświadomość, rozwinięte uzdolnienia i zainteresowania), oraz ściśle z nią powiązana esencja społeczna, przejawiająca się m.in. w empatii, odpowiedzialności i świadomości społecznej. Dotychczasowe dynamizmy dezintegracyjne tracą siłę i zespalają się z nowo wyłonioną strukturą psychiczną.     

Jak więc widzimy, droga do rozwoju często jest nieprzyjemna i dotkliwa, pełna wewnętrznych konfliktów. Potwierdza to nie tylko koncepcja Dąbrowskiego, której uniwersalizm tyleż uwodzi, co może budzić pewne wątpliwości, lecz także liczne świadectwa zapisane w dziełach kultur z różnych obszarów naszej planety. Być może więc kryzysy są koniecznym etapem w procesie dążenia do pełnej dojrzałości w rozwoju wewnętrznym, a zdolność ich przeżywania i przezwyciężania to jedna z najcenniejszych ludzkich umiejętności.  

Literatura

Korzystałem z publikacji: 

Dąbrowski Kazimierz, [w:] Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Dabrowski-Kazimierz;3891008.html 

Dąbrowski K., Dezintegracja pozytywna, Warszawa 2021. 

Teoria dezintegracji pozytywnej, https://dezintegracja.pl/