Słowo hikikomori jest rzeczownikiem odczasownikowym oznaczającym zarówno stan patologicznej izolacji społecznej, jak i osobę nim dotkniętą. Podstawowe znaczenie czasownika hikikomoru to „spędzać czas w domu, nie wychodzić z domu”. Dotyczy to na
przykład sytuacji choroby, ale także wagarów. Od zwykłych wagarów hikikomori różni się jednak znacznie wydłużonym czasem trwania absencji i nasileniem izolacji.

Hikikomori charakteryzuje się tym, że u jego podłoża nie leży pierwotne zaburzenie psychiczne, takie jak fobia społeczna, depresja, schizofrenia, stany lękowe czy uzależnienie od środków psychoaktywnych, lecz może pojawić się u osoby, która
wcześniej nie miała problemów ze zdrowiem psychicznym. Takie problemy jednak mogą współistnieć lub wystąpić wtórnie jako efekt długotrwałego odcięcia od kontaktów z innymi ludźmi.

Zjawisko hikikomori, a dokładniej shakaiteki hikikomori, czyli wycofania społecznego, jako pierwszy opisał w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku japoński psychiatra Saitō Tamaki. W swojej książce Shakaiteki hikikomori: owaranai shishunki (Wycofanie społeczne: niekończący się okres dorastania) określił to jako unikanie
jakichkolwiek kontaktów społecznych poza własną najbliższą rodziną trwające ponad pół roku. Problem ten dotyka głównie nastolatków i młodych dorosłych do 35 roku życia, najczęściej płci męskiej, którzy nie uczą się ani nie pracują.
Liczbę dotkniętych tym syndromem w Japonii w latach dziewięćdziesiątych szacowano na około miliona osób, ale problem narasta i nie ogranicza się do Japonii. Występuje także w innych krajach rozwiniętych i nie tylko w Azji.
Dane szacunkowe z innych krajów ( m.in. Francja, Hiszpania, Tajwan, Chiny, USA) mówią o skali problemu od
0,87% do 9% populacji młodych ludzi. Obecnie dotyczy on również ludzi w przedziale wiekowym 40-60 lat, co określa się jako „problem 80-50”, czyli osoby pięćdziesięcioletnie, których jedynym źródłem utrzymania są ich osiemdziesięcioletni rodzice.

Przyczyn problemu hikikomori upatruje się w ogromnej presji, jaką wywiera na dorastającego człowieka społeczeństwo i rodzina. Oczekuje się, że najstarszy, a w obecnej sytuacji demograficznej często jedyny syn osiągnie sukces w życiu. Jeśli taki
młody człowiek poczuje, że nie jest w stanie sprostać tym oczekiwaniom, może popaść w stan rezygnacji i wycofania. Ponadto, wychowanie w japońskich rodzinach jest połączeniem nadopiekuńczości ze stawianiem wysokich wymagań. Znaczenie ma również wzrost zamożności społeczeństwa i rozwój technologii komputerowych pozwalających na załatwianie wielu spraw bez konieczności wychodzenia z domu. W przypadku osób w średnim i starszym wieku wycofanie społeczne może być efektem niepowodzenia zawodowego i braku perspektyw.

Konsekwencje izolacji są nie tylko natury ekonomicznej, kiedy rodzina musi utrzymywać nieradzącego sobie w życiu potomka, ale przed wszystkim są to dalsze problemy ze zdrowiem psychicznym. Osoba izolująca się traci umiejętności społeczne,
może doświadczać depresji i popada w uzależnienie od internetu i gier komputerowych. Zdarzają się przypadki agresji w stosunku do członków rodziny, nawet z ofiarami śmiertelnymi. Bywa, że to rodzice posuwają się do przemocy wobec hikikomori, tak jak to było w przypadku byłego wiceministra, który zabił swojego syna w obawie, że mógłby on stwarzać zagrożenie dla innych ludzi

Rodziny, które mierzą się z wycofaniem społecznym osoby bliskiej, ukrywają ten fakt przed innymi w obawie przed napiętnowaniem. Obraz hikikomori w opinii społecznej jest mocno negatywny, przedstawia się ich jako jednostki nie tylko nieużyteczne, ale nawet niebezpieczne dla społeczeństwa i skłonne do przestępstw. Rzeczywiście zdarzają się akty przemocy popełniane przez hikikomori, ale nie jest to regułą i mogą one mieć związek ze współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi. Rodziny i osoby chore mogą obecnie znaleźć pomoc w grupach wsparcia i centrach pomocy społecznej, jednak często ta
pomoc nakierowana jest głównie na znalezienie pracy i usamodzielnienie się przez takie osoby.

Aby pomóc hikikomori, należy stworzyć mu przed wszystkim warunki do bezpiecznego odbudowania umiejętności społecznych, a dopiero w dalszej kolejności do powrotu do nauki czy pracy. Wywieranie nadmiernej presji może powodować skutek
przeciwny do zamierzonego, czyli pogłębienie się problemu osoby chorej. Istnieją organizacje pomocowe, których celem jest wspieranie hikikomori w powrocie do społeczeństwa, takie jak Sodateage, Node, Newstart. Na Kiusiu, w mieście
Fukuoka znajduje się pierwszy na świecie specjalistyczny ośrodek badawczo-terapeutyczny dla hikikomori działający przy Uniwersytecie Kiusiu, prowadzony przez dr Kato Takahiro.

Obecnie odbiór hikikomori w społeczeństwie zmienia się, co wynika z lepszego poznania istoty problemu, a także z przemian społecznych będących konsekwencją pandemii COVID-19. W związku z przymusową izolacją wiele osób musiało pracować
zdalnie, za pośrednictwem internetu, i ograniczyć swoje kontakty z innymi ludźmi. Niektórzy kontynuowali taki tryb życia również po zniesieniu restrykcji, co spowodowało pewne rozmycie granicy między nie-patologiczną izolacją a hikikomori i powstała
konieczność zdefiniowania tego zjawiska na nowo.

Tekst został opracowany przy pomocy następujących źródeł:

Takefuji Yoshiyasu, Review of hikikomori: a global health issue, identification and treatment Asian Journal of Psychiatry, vol. 84, czerwiec 2023 (dostęp za pośrednictwem sciencedirect.com)
The „8050 problem” – „hikikomori”people entering 50s as parents on whom they rely enter their 80s, Japan Today,
Editorial: treating „hikikomori” social recluses as outcasts solves nothing, Mainichi Shinbun, 5 czerwca 2019
Hikikomori-lab.com
Kato Takahiro, Sartorius Norman, Shinfuku Naotaka, „Shifting the paradigm of social withdrawal: a new
era of coexisting pathological and non-pathological hikikomori” w: Current Opinion in Psychiatry, dostęp
za pośrednictwem journals.lww.com.