Na styku nauki i mistyki

„To człowiek nawiedzony, opętany pasją” – powiedział francuski filozof Georges Bataille o Janie od Krzyża, XVI-wiecznym hiszpańskim mistyku. Co na temat mistycznego „nawiedzenia” i „opętania” mówi nauka? Co pokazują naukowe metody i przyrządy rejestrujące, takie jak EEG czy fMRI?

Doświadczenia religijne, zwłaszcza w swojej najbardziej wyrazistej, najbardziej intensywnej formie – przeżycia mistycznego, uczucia objawienia, połączenia z transcendentnym bytem – od lat są przedmiotem badań naukowców, m.in. neurologów i neurobiologów. Badania te nie dotyczą oczywiście kwestii prawdziwości/złudności czy obiektywności/subiektywności przedmiotu takich doświadczeń (choć bywają w tej dyskusji wykorzystywane zarówno przez teistów, jaki i ateistów). Skupiają się natomiast na działaniu ludzkiego organizmu – przede wszystkim jego najbardziej złożonego i tajemniczego elementu, jakim jest mózg – w trakcie religijnych uniesień.

Wybrane badania – krótki przegląd

Silne przeżycia religijne często opisywane są jako doświadczenie „niedającej się wyrazić jedności” wydarzające się poza przestrzenią i czasem, wyprowadzające „nas z siebie”. Jak w ich trakcie funkcjonuje ludzki mózg? Jakie jego obszary się wówczas aktywują i w jaki sposób działają?

Za jednego z prekursorów badań nad działaniem mózgu podczas religijnej ekstazy można uznać amerykańskiego neurologa Normana Geschwinda. Badał on m.in. osoby chore na padaczkę skroniową, u których ataki choroby i związane z nimi zmiany zachowania prowadziły m.in. do silnych przeżyć o charakterze religijnym, poczucia kontaktu z bóstwem, zjednoczenia ze sferą sacrum. Przeżyciom takim towarzyszyły zwiększona aktywność neuronów i silne impulsy elektryczne w płatach skroniowych, co skłoniło uczonego do uznania tych obszarów kory mózgowej za źródło doświadczeń religijnych.

Z wnioskami Geschwinda korespondują ustalenia Michaela Persingera, profesora psychologii na Uniwersytecie Laurentyńskim w Ontario. Jednak badania Persingera były prowadzone, można by powiedzieć, w odwrotnym kierunku. Mianowicie uczony ten pracował nad sztucznym wywołaniem przeżyć mistycznych (lub intensywnych doznań religijnych) w warunkach laboratoryjnych. W tym celu stymulował mózg badanych za pomocą pola magnetycznego o różnym natężeniu i różnych kombinacjach. W latach 80. XX w. wykorzystał w badaniach „hełm Boga” – urządzenie przypominające kask, służące do stymulacji kory mózgowej, przede wszystkim płatów skroniowych, właśnie za pomocą pola elektromagnetycznego. Działanie mózgu badanych osób w trakcie stymulacji rejestrowała aparatura EEG. Okazało się, że stymulacja taka ogranicza pracę innych płatów tworzących korę mózgową, co przekładało się na odczucie religijnego uniesienia, zjednoczenia ze światem, opuszczenia ciała, przekraczania czasu i przestrzeni. Większość osób miała także wrażenie obecności tajemniczej istoty duchowej. W wyniku kilkunastu eksperymentów Persinger określił także precyzyjnie parametry i wzorzec zmienności pola potrzebne do tego, aby doprowadziło ono do oczekiwanych efektów i przeżyć. Zresztą już wcześniej naukowcy ustalili, że naturalne pole magnetyczne związane z dobową aktywnością geomagnetyczną (powiązaną z kolei głównie z aktywnością Słońca) wpływa na zjawiska neurologiczne, w tym na liczbę ataków epileptycznych, choć oczywiście w mniejszym zakresie niż warunki wytwarzane w laboratorium. 

Eksperymenty Andrewa Newberga, amerykańskiego neurobiologa, przeprowadzone na przełomie XX i XXI wieku, wskazywały na ważną rolę innych części kory mózgowej w powstawaniu i przeżywaniu silnych doświadczeń religijnych. Na podstawie badania przeprowadzonego za pomocą SPECT na buddyjskich mnichach w trakcie medytacji i chrześcijańskich zakonnicach podczas głębokiej modlitwy dr Newberg ustalił, że intensywne przeżycie mistyczne wiążą się z większą aktywnością płatów czołowych, odpowiedzialnych za wyższe czynności mózgu, a z mniejszą – prawego dolnego płata ciemieniowego (płaty ciemieniowe odpowiadają m.in. za orientację w przestrzeni). Wywoływało to poczucie zatarcia granic między ciałem a przestrzenią. 

Autorzy nowszych badań wskazują na inne rejony mózgu aktywizujące się w trakcie silnych przeżyć religijnych, np.: układ limbiczny, w tym hipokamp, w powiązaniu z płatem skroniowym (badania Vilayanura Ramachandrana); kilka różnych obszarów jednocześnie, np. jądro ogoniaste, kora oczodołowo-czołowa, kora przedczołowa (badania Mario Beauregarda). 

Naukowy wgląd w stany skrajne 

Podsumowując tę próbę ujęcia rozległego zagadnienia: w odpowiedzi na pytanie postawione w tytule bezpiecznie chyba będzie stwierdzić, że badania naukowe i stosowane w nich przyrządy rejestrujące, takie jak EEG, rezonans magnetyczny, PET czy SPECT, nie pozwalają dostrzec Matki Boskiej oraz innych postaci tego rodzaju (o dość dyskusyjnym statusie ontologicznym). Dają natomiast interesujący wgląd w realność i tajemnicę ludzkiego doświadczenia – działanie psychiki i mózgu człowieka w trakcie przeżyć często krańcowych, wykraczających poza „normalne”, codzienne funkcjonowanie. Pokazują, jak różne obszary mózgu – organu złożonego i, można by powiedzieć, wielowymiarowego – angażuje złożone i wielowymiarowe przeżycie religijne.    

Literatura

Korzystałem z następujących publikacji:

Aaen-Stockdale, C. (2012). Neuroscience for the soul. https://www.bps.org.uk/psychologist/neuroscience-soul

Barnby, J.M., Bailey N.W., Chambers R., Fitzgerald P.B. (2015). How similar are the changes in neural activity resulting from mindfulness practice in contrast to spiritual practice? Consciousness and Cognition, (36), 219–232. https://doi.org/10.1016/j.concog.2015.07.002

Bataille, G. (1982), Georges Bataille we własnej osobie (w rozmowie z Madelaine Chapsal). W: M. Janion, Z. Majchrowski (red.), Odmieńcy. Transgresje 2. Wydawnictwo Morskie.

Bataille, G. (1982) Świętość, erotyzm i samotność. W: M. Janion, Z. Majchrowski (red.), Odmieńcy. Transgresje 2. Wydawnictwo Morskie.

Biello, D. (2007). Searching for God in the Brain. https://www.scientificamerican.com/article/searching-for-god-in-the-brain/

Ciesielska-Borkowska, S. (1939). Mistycyzm hiszpański na gruncie polskim. Polska Akademia Umiejętności.

Jędrzejczyk, J. (2010). O powstawaniu doznań mistycznych. Podejście neurokognitywne. Instytut Filozofii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Key Thinkers: Michael Persinger (b.d.). https://philosophydungeon.weebly.com/scholar-persinger.html 

Waxman, S.G. i Geschwind, N. (1974). Hypergraphia in temporal lobe epilepsy. Neurology, 24(7). https://doi.org/10.1212/WNL.24.7.629