Czym jest i jak przejawia się kryzys psychiczny?

Nadkruszenie lub rozpad ładu dotychczasowego życia, nieprzystawalność wyznawanych wartości do treści tego życia, zagubienie, zbłądzenie, niepewność tożsamości i własnego kształtu, odczucie nierzeczywistości własnej osoby, ale też otaczającego świata – to tylko niektóre z objawów zjawiska określanego jako kryzys psychiczny. 

Kryzys psychiczny, nazywany także psychologicznym, to sytuacja, w której dana osoba znajduje się w przedłużającym się, złym stanie psychicznym, najczęściej wywołana określonymi okolicznościami – tzw. wydarzeniami krytycznymi. Człowiek w kryzysie może odczuwać utratę wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa, zachwianie bądź nawet rozbicie równowagi emocjonalnej, przytłoczenie negatywnymi myślami i emocjami (np. w sposób natrętny powraca we wspomnieniach do wydarzenia, które wywołało stan kryzysowy). Takiej osobie często towarzyszy też silny stres i niepokój, napięcie, poczucie, że brakuje jej stabilnego osadzenia w świecie wewnętrznym i zewnętrznym, wrażenie rozbicia psychicznego, niespójności własnej tożsamości. Może ona postrzegać i odbierać siebie jako istotę niezwykle kruchą, bezbronną, pozbawioną bariery ochronnej. Zmaga się z niebezpieczeństwem dezintegracji w sferze psychicznej, duchowej, a niekiedy też projektowanej na sferę somatyczną (kryzys może przejawiać się w dolegliwościach fizycznych, skrajnym zmęczeniu, w problemach ze snem i z utrzymaniem koncentracji). Czuje, że nie potrafi poradzić sobie ze spotykającymi ją trudnościami, a także że metody radzenia sobie, które stosowała dotąd, są nieskuteczne, a zatem – że rozwiązanie sytuacji kryzysowej przerasta jej możliwości. 

Bezsilność i wrażenie braku kontroli nierzadko przenika się ze świadomością, że konieczne jest podjęcie działań, które doprowadziłyby do radykalnej zmiany obecnego stanu. Zarazem równowaga emocjonalna jest tak zaburzona, a psychika tak osłabiona, że jakiekolwiek przeciwdziałanie wydaje się nierealne. Osoba pogrążona w kryzysie często izoluje się, wycofując się z aktywności i z udziału w życiu społecznym.      

Przyczyny i rodzaje kryzysów psychicznych

Przyczyny kryzysów psychicznych są różnorodne – podobnie jak osoby i okoliczności, których takie stany dotyczą. Można jednak spróbować uporządkować je w kilku grupach. 

Stan kryzysowy może wywołać utrata bliskiego, ważnego dla nas człowieka, tzw. osoby znaczącej, np. śmierć rodziców albo dziecka, samobójstwo przyjaciółki czy przyjaciela, ale także rozstanie z partnerką lub partnerem, z którymi łączył nas wieloletni i/lub intensywny związek. 

Kryzysy przeżywają również ludzie, którzy byli ofiarami agresji, np. przemocy werbalnej, fizycznej, seksualnej (np. gwałt); których życie lub zdrowie było/jest zagrożone. Nie zawsze są to wydarzenia z bliskiej przeszłości – czasem przyjęty obraz świata i własnej osoby rozpada się np. po nagłym powrocie do wypartej traumy z dzieciństwa. Takie kryzysy określa się często jako traumatyczne. 

W bieg ludzkiego życia, niejako w sposób naturalny, wplecione są też kryzysy rozwojowe, czyli związane z konkretnymi momentami istnienia biologicznego, społecznego i kulturowego, np. z wejściem w okres dojrzewania wraz z jego zmianami emocjonalnymi i hormonalnymi, z wyprowadzką z domu rodzinnego i rozpoczęciem samodzielnego życia, z zakończeniem pracy zawodowej i przejściem na emeryturę. Doświadcza ich wiele osób, jednak zazwyczaj prowadzą one do podjęcia działań i wprowadzenia rozwiązań, które – po chwilowym pogorszeniu codziennego funkcjonowania – poprawiają jakość życia.

Z kryzysami rozwojowymi często wiążą się kryzysy tożsamościowe, czyli pojawiające się, gdy podważamy wartości i przekonania, które dotąd określały nasze życie, gdy forma, w jakiej funkcjonujemy, okazuje się dla nas niewystarczająca albo gdy czujemy się w niej uwięzieni. Stanów takich mogą doświadczać m.in. osoby nieheteronormatywne, które czują, że wzorce zachowań i wartości narzucane przez otoczenie nie są spójne z ich orientacją psychoseksualną. Kryzysy tożsamościowe mogą wiązać się też z utratą złudzeń na temat nas samych i relacji z ludźmi, w których otoczeniu się obracamy. W swojej najsilniejszej formie obejmują całość ludzkiej egzystencji i prowadzą np. do pytań o jej sens. 

Osobnym zagadnieniem jest nasilenie – pod względem liczby przypadków i siły negatywnego oddziaływania na psychikę – kryzysów związanych z mechanizmami współczesnej rzeczywistości społecznej, politycznej, ekonomicznej. Cechuje się ona niestabilnością, ciągłą zmiennością, niepewnością bytową i finansową, która wymusza na ludziach częste przeformułowywanie priorytetów życiowych i sposobów istnienia (w korporacyjnej i marketingowej nowomowie właściwość tę często określa się jako „elastyczność”). Takie procesy przekładają się na niestabilność wewnętrzną i pogorszenie stanu zdrowia psychicznego coraz większej liczby ludzi, sprawiają też, że człowiek zaczyna żyć w czymś na kształt chronicznego kryzysu, który jednak nie  prowadzi do głębokich przemian tożsamościowych czy do realnego rozwoju wewnętrznego.  

Wśród przyczyn kryzysów psychicznych nie można pominąć czynników biologicznych, np. zakłóceń w działaniu neurotransmiterów i układu nerwowego, pogorszenia się stanu fizycznego, ale też braku odpoczynku i dbałości o właściwą regenerację sił witalnych. 

W związku z różnymi przyczynami i ich większą lub mniejszą intensywnością (a także ze specyfiką psychologiczną danej osoby) różne może być nasilenie stanów kryzysowch: od długotrwałego smutku i apatii przez silny lęk i niepokój po rozpacz, głębokie odczucie zupełnej bezradności i myśli samobójcze. Kryzysy przejawiają się w nie tylko w sferze emocjonalnej, lecz także w fizjolgicznej (choćby zaburzenia snu lub bezsenność, zaburzenia czucia, spadek/brak łaknienia lub przejadanie się) i poznawczej  – np. problemy z koncentracją, natrętne myśli, zaburzenia pamięci i racjonalnego/logicznego oglądu rzeczywistości.  

Życie jako kryzys? 

Na podstawie opisanych przyczyn i przejawów kryzysu psychicznego można stwierdzić, że kryzys taki to doświadczenie będące niezbywalnym elementem życia człowieka. Większość ludzi musiała zmierzyć się lub zmierzy się np. z odejściem rodziców czy z zakończeniem ważnej relacji, z nie zawsze komfortowym przejściem z jednego etapu życia do innego – i u większości z nich doświadczenia te wywołają bolesne odczucie naruszenia dotychczasowego ładu psychicznego. Kryzys psychiczny – jako zrozumiała reakcja na określone wydarzenia – jest oczywistym i nieuniknionym elementem egzystencji człowieka w jej różnych momentach. A biorąc pod uwagę to, ile wielorakich kryzysów przeżywamy na różnych etapach, być może należałoby interpretować życie jako zmaganie się z ciągle powracającymi stanami kryzysowymi i jako naukę istnienia w tym zmaganiu.  

Literatura

Korzystałem z publikacji:

Fischer M., Realizm kapitalistyczny. Czy nie ma alternatywy?, przeł. A. Karalus, Warszawa 2020

Han B.-Ch., Społeczeństwo zmęczenia i inne eseje, przeł. R. Pokrywka, Warszawa 2022

Kryzys psychiczny w nowoczesnym świecie, red. Ł. Gawęda, Warszawa 2021

Kryzys psychiczny – zagrożenia, ale i szanse, https://swps.pl/centrum-prasowe/informacje-prasowe/34312-kryzys-psychiczny-zagrozenia-ale-i-szanse

Pilecka B., Kryzysy psychologiczny. Wybrane zagadnienia, Kraków 2004